Boeddhabeelden

Op weg naar nu

Geef je jezelf ook wel eens een cadeautje?

Al van oudsher is december een maand waarin mensen elkaar cadeautjes geven. De sterren staan er voor. Met veel plezier pakken we ze in voor familie en vrienden en zelf kunnen we soms ook verrast worden. Gaat het je overkomen rond 6 december als de kleinkinderen je een cadeautje geven? Of vier je het rond de kerstdagen? Of zijn er geen plannen en wacht je gewoon af? Misschien kun je ook jezelf een cadeautje geven

Op een feestje vroeg een vriend of ik er ook wel eens aan dacht mezelf te verrassen met een surprise. Ik aarzelde even en zei toen dat ik onlangs mezelf een subliem cadeautje had gegeven:  een ticket voor een bezoek aan de Nieuwe Kerk op de Dam in Amsterdam. Toen hij me wat verbaasd aankeek zei ik: daar kun je rondlopen in een prachtige tentoonstelling over het leven van Boeddha. Maar het is niet alleen een duik in het verleden, er is veel meer te beleven. Moderne kunstenaars als de Japanse Yoko Ono, de Chinese Ai Wei Wei, de Italiaan Michelangelo Pistoletto en veel anderen hebben unieke kunstwerken voor deze tentoonstelling gemaakt die de actualiteit van de boodschap van Boeddha onderstrepen. Bovendien kun je er ook ervaring op doen met meditatie, eventueel met begeleiding. Je leert zo meer van jezelf te houden. Je ontmoet ook jezelf in het hier en nu. Dat is dan ook de naam van de tentoonstelling: Het leven van Boeddha – de weg naar nu.

 

Boeddha in de kerk

Het unieke karakter en de grootsheid van de tentoonstelling was voor de Dalai Lama voldoende aanleiding om op 16 november dit jaar de tentoonstelling te komen openen. Sindsdien verheugt de expositie zich in een grote belangstelling. Mensen van alle leeftijden, sociale status en culturele achtergronden  blijken geïnteresseerd in de ervaringen die deze expositie oplevert.

Toen ik de tentoonstelling bezocht en de interesse zag van de mensen ging het meteen door me heen: misschien heeft het CBS, dat onlangs een rapport heeft gemaakt over het teloorgaan van het godsdienstig leven in Nederland, zich vergist. Het rapport stelt dat de binding met religie tanende is, maar onderzoekt daarbij alleen welke mensen zich nog lid voelen van de officiële christelijke kerken of andere traditionele godsdiensten. Dat aantal zakt inderdaad onder de 50%. Maar daarmee is de Nederlandse samenleving nog niet ongodsdienstig of  a-religieus, ze is gewoon ‘anders religieus’ geworden. De expositie  over Boeddha in de Nieuwe Kerk getuigt hiervan.

Een kerk vol Boeddhabeelden. Dat is het eerste wat opvalt. Maar ook: een groot aantal oranje doeken die als boeddhistische billboards tussen de zuilen van het kerkgebouw hangen en het leven van de Boeddha vertellen. Hier wordt verteld over de belangrijkste fasen van zijn leven: zijn geboorte, ommekeer, verlichting, eerste leerrede en overlijden. Boeiende verhalen die vertellen hoe 2500 jaar geleden prins Siddhartha Gautama werd geboren in het verre India, daar een luxe leven leidde maar op een gegeven moment de beperktheid en vergankelijkheid daarvan inzag. Waarom? Hij werd, toen  hij wilde zien wat zich buiten zijn paleis afspeelde,  geconfronteerd met het menselijke lijden in de vorm van armoede, ziekte en dood. Hij zag dat ook zijn leven daaraan niet kon ontkomen. Dat raakte hem diep en daar wilde hij een oplossing voor vinden. Daartoe ging hij in diepe meditatie. In die meditatie ontdekte hij hoe een mens bevrijd kan worden van het lijden van de wereld.

Maar, zoals alles wat belangrijk is in het leven, moest ook deze boodschap grondig worden getest. Hoe? Het verhaal gaat dat de Satan kwam om Boeddha op de proef te stellen, eerst met afzichtelijke demonen die Boeddha schrik moesten aanjagen, daarna met wulpse vrouwen die hem moesten verleiden. Maar de bevrijde mens Boeddha werd niet meegesleurd door zijn angsten en verlangens, hij bleef gelijkmoedig en onverstoorbaar. Toen de Satan eiste dat Boeddha ook hem van zijn bevrijdingsleer zou overtuigen, raakte Boeddha met zijn rechterhand de grond aan. De boodschap was duidelijk: alleen in overgave aan dit moment, alleen in het hier en nu is bevrijding mogelijk. Dat was te veel voor de Satan en hij droop af.

 

Heilige en virtuele bomen

Het moment van bevrijding van het leed van de wereld, van ‘verlichting’, vond voor Boeddha onder een boom plaats. Bomen spelen een belangrijke rol in het leven van Boeddha. Op de verschillende teksten in de kerk wordt daarover verteld. Siddharta Gautama werd geboren onder een boom. Dat was niet de bedoeling, want prinses Maya, zijn moeder, was op weg naar haar ouderlijk huis om, zoals de traditie het voorschreef, te bevallen tussen vrouwelijke familieleden. Maar de weeën begonnen te vroeg.

En toen Boeddha na een lange periode van ascese en meditatie ten einde raad was, omdat hij nog steeds geen oplossing had ervaren voor het leed van de wereld, ging hij onder een boom zitten en legde de gelofte af daar pas van weg  te gaan als hij het mysterie van het lijden had doorgrond. Daar gebeurde het ook dat hij in ‘begeerte’ de oorzaak van het lijden kon doorzien en de weg vond om van die begeerte bevrijd te raken. De boom waaronder dit gebeurde werd bekend als de ‘bodhiboom’. Zijn eerste leerrede vond plaats in het hertenkamp, tussen de bomen. Ook zijn sterven, zijn heengaan uit deze wereld, vond volgens de traditie plaats onder een bodhiboom.   

Nu kan het interessant zijn je af te vragen wat in de vroege geschiedenis van het boeddhisme de betekenis was van ‘bomen’. Maar in de tentoonstelling van de Nieuwe Kerk wordt een andere en meer inspirerende wending genomen: bezoekers worden verast met een paar indrukwekkende kunstwerken van bomen. Die maken de geschiedenis van 2500 jaar actueel. 

Wie de tentoonstelling binnenkomt wordt geconfronteerd met een reusachtig kunstwerk van de Chinese kunstenaar Ai Wei Wei: een boom die is samengesteld uit delen van oude bomen die op verschillende plaatsen op aarde moedwillig gerooid zijn. Een boom die het leed van wat mensen de natuur aandoen in zich draagt.

In het hoogkoor van de kerk vinden we ook bomen, maar dan met een totaal andere betekenis. De bekende kunstenares Yoko Ono heeft voor deze tentoonstelling twee grote ‘wens bomen’ ontworpen: bomen waarin mensen hun wensen kunnen ophangen. Vreemd is dit niet voor deze Japanse kunstenares: Shintoïsten in dat land gaan vaak naar oude bomen om daar te bidden en hun wensen voor het leven kenbaar te maken. Die schrijven ze op briefjes en hangen die aan de takken van de bomen, waar ze wapperen in de wind.

Ik werd daaraan herinnerd toen ik onlangs de tentoonstelling ‘Robot Love’ van jonge designers in Eindhoven bezocht. Een van deze millennials had een ‘Wish Tree’ ontworpen, maar nu helemaal virtueel. Elke bezoeker kon via zijn smartphone zijn wens kenbaar maken.  Die wens werd gepubliceerd op een scherm en verdween daarna in de ‘cloud’ waarin alle digitale data worden opgeslagen. Toen ik de Japanse ontwerper van deze ‘Wish Tree’ ernaar vroeg, vertelde hij dat dit zijn manier was om te bidden en zijn wensen voor het leven kenbaar te maken. Ik moet eerlijk zeggen, dat ik me op dat moment oud begon te voelen. Ik had nog mooie en levendige herinneringen aan Japanse Shinto tempeltjes, gebouwd rond oude bomen, waar zakenlieden, kinderen en huismoeders de boom kwamen vereren als een bezield wezen en er hun wensen in de takken hingen.   

Gaat de virtuele wereld onze wereld van vlees en bloed, van vrouw en kinderen, van lieve vrienden en vriendinnen, van bloeiende bloemen in de huiskamer, van vogels in de bomen op straat vervangen? Die vraag komt af en toe bij me op. Ik heb er nog geen antwoord op. Wel weet ik dat meditatie me helpt om in het concrete hier en nu aanwezig te blijven, en de virtuele wereld als onderdeel daarvan te zien.   

 

De buitenwereld als reflectie

Een glimp van een antwoord kwam bij me binnen toen ik een Boeddha voor een spiegel zag staan. Het is een kunstwerk van de Italiaanse kunstenaar Michelangelo  Pistoletto die een Boeddhabeeld gemaakt heeft en dat voor een spiegel heeft geplaatst. Alsof de kunstenaar  zeggen wil: als je een Boeddha bent, spiegelt alles jezelf. Alles wat buiten je gebeurt is ook een reflectie van jezelf. Hoe gek of vreemd de wereld zich ook aan je voordoet, denk maar niet dat je er alleen de buitenwereld als oorzaak voor kunt aanwijzen. De oorzaak zit ook binnen in je, in je denken en voelen. Alles  speelt zich ook binnen in jou af. Dat zijn je ervaringen in deze wereld. Probeer die maar eens zonder oordeel gewaar te worden, zoals deze verstilde Boeddha doet, dan ben je een echte Boeddha van vlees en bloed. 

Het was een boeiend beeld waar ik lang naar heb gekeken. Na een tijdje ontstond ook een impuls in stilte te gaan mediteren. In de Nieuwe Kerk was daar ook een goede gelegenheid voor. Een groot gedeelte van de kerk  was afgesloten met witte, metershoge voiles en er lagen tatamimatjes, dekens en kussens klaar voor gebruik. Een aantal bezoekers zaten er in stille meditatiehouding, rustend, met de blik naar binnen gericht. Het was fijn je daarbij aan te sluiten.

Toen ik weg ging ontdekte ik bij de ingang een klein kastje waarin koptelefoons hingen, naast  een bord waarop stond: meditatie/mindfullness. Nieuwsgierig nam ik een van de koptelefoons, drukte een knop in en hoorde dat er een korte begeleide meditatie zou volgen. Ik ging zitten en volgde de stem die me uitnodigde waar te nemen hoe ik zat, aandacht te geven aan mijn ademhaling en daarna alles zonder oordeel waar te nemen wat er in me en om me heen gebeurde.

Na enkele minuten was de begeleide meditatie afgelopen. Te kort, maar okay. Er bleek nog een mogelijkheid voor meditatie te zijn: begeleide zelf-compassie meditatie. Die koptelefoon liet ik hangen. Ik had mezelf al het beste cadeautje gegeven dat mogelijk was. Ontspannen en vol energie verliet ik de kerk en loste op in het geroezemoes van de menigte op de Dam.

 

Reacties zijn welkom via ojas@vgamsterdam.nl

Beeld:  © Ojas de Ronde

programma

Leesgroep Meister Eckhart
07 januari 2019
Ongeneeslijk religieus boekomslag
20 januari 2019
27 januari 2019