Advaita

Wat is advaita? En wat kan dat betekenen voor ons leven?

Op 21 september was het groot feest in de Amstelkerk in Amsterdam. Het tijdschrift InZicht dat al jaren inspirerende artikelen publiceert voor iedereen die op weg is naar groter inzicht in zichzelf en de ongedeelde werkelijkheid waarin wij leven, bestond 20 jaar. Om dat te vieren was er een ‘InZicht Event’ georganiseerd voor de lezers zodat die nu ook live kennis konden maken met de schrijvers.

Omdat ik zelf al jaren een enthousiaste maar ook kritische lezer ben van dit tijdschrift en ook af en toe een bijdrage lever, was ik met mijn vriend Eric op de Event aanwezig. We kennen elkaar al jaren en praten wel eens over wat niet te zeggen is. Dat klinkt als een paradox, maar in feite is het wel zo. Op momenten dat je in meditatie of in een onverwachte flits in het dagelijkse leven de werkelijkheid ongedeeld meemaakt, weet je dat alles EEN is. Dat is de essentie. De werkelijkheid is niet opgedeeld in ik of jij, in boven of beneden, materie of geest, deze wereld of God. Die opdeling creëer je zelf door je denken maar is in feite een sluier die je over de ene werkelijkheid heen legt. Dit is het inzicht van ‘ADVAITA’: het inzicht dat de werkelijkheid non-duaal is, één en ongedeeld. En waar blijf je zelf dan? Goede vraag! Eric en ik gingen naar de Event om ons hierin te verdiepen. Ook om te onderzoeken of er nog ruimte is voor meditatie en actie in de advaita-beweging.

 

De illusie van het splitsend denken

Eric en ik zijn al lange tijd bevriend, we praten veel over wat het leven ons brengt en zijn het over het volgende eens: de essentie van het leven is niet te grijpen of te begrijpen. We proberen iedere keer wel met ons denken greep te krijgen op het leven, het leven te controleren en naar onze hand te zetten, maar telkens als we denken dat we er bijna zijn ontsnapt het leven ons. Het leven is groter, onbegrijpelijk en ongrijpbaar. Toch blijven we zoeken naar de essentie er van, minstens ook omdat we willen begrijpen wie we zelf zijn. Wat is onze eigen essentie? Hoe in contact komen met de essentie van de totaliteit van het leven? Vreemd genoeg werd in de geschiedenis van de homo sapiens – en met name in het oude India, zo’n 2500 jaar geleden - al snel duidelijk: dat kan niet door helder en logisch denken. Het heldere, analytische denken brengt altijd een splitsing in de werkelijkheid teweeg, het is altijd of-of: wat je helder en zo objectief mogelijk bedenkt bestaat immers of binnen je of buiten je, of het gaat over jezelf of over anderen, of het is goed of kwaad, mooi of lelijk, waar of onwaar. En als het niet duidelijk is blijven we zoeken totdat we zo objectief mogelijk kunnen aantonen dat het of het een of het andere is. De krachten van de evolutie hebben ons menselijk denken zo ontwikkeld dat wij kunnen overleven in moeilijke omstandigheden en de juiste keuzes kunnen maken.

Maar het leven zelf overstijgt dit, kent onverwachte wendingen en is niet op deze manier in kaart te brengen. Het leven zelf is niet te bedenken in termen van of-of, is niet een afzonderlijk dit of dat. Alles wat er gebeurt vertoont samenhang en alle leven vormt een grondeloze mysterieuze eenheid. Gezien vanuit deze eenheid is het leven meer dan een serie afzonderlijke problemen die met ons denken moeten worden opgelost. Het is een mysterie dat we mogen leven en dat ons - op deze manier ervaren - vreugde, schoonheid en vrijheid geeft.

En hoe gebeurt dat? Niet door ons analytische denken, maar door stil en rustig te worden, diep in ons hart te gaan en hier/nu de verbindende eenheid van het leven te ervaren. In de spirituele literatuur wordt dit gebeuren ‘advaita’ genoemd: het geleefde inzicht in de non-dualiteit van het leven. En sinds 2500 jaar weten we dat diepgaand zelfonderzoek de weg is naar dat inzicht.

 

Bevrijdende Upanishaden

Advaita is een mooi woord. Hoe vreemd het op het eerste gezicht ook klinkt, in onze taal herkennen we er nog iets van als je het leest als a-dvaita, niet-tweeheid, geen splitsing in het leven, alles één. Het woord is meer dan 2500 jaar geleden in het huidige noorden van India ontwikkeld in een periode van wrede oorlogen en culturele en politieke spanningen. Het was een periode waarin voor het eerst op grote schaal en wereldwijd mensen gingen samenwonen in steden en in die periode van gigantische omwentelingen zochten een aantal individuen nieuwe antwoorden op diepe levensvragen.

Terugkijkend op die periode, die in de geschiedenisboekjes loopt van 800 tot 200 v.Chr., staan we nog steeds verbaasd hoe dit een gebeuren was dat wereldwijd plaatsvond. Fysiek was er nauwelijks contact tussen bijvoorbeeld China, India en Griekenland, maar er gebeurden dingen die op een onderlinge eenheid wezen. De bekende historicus en filosoof Karl Jaspers noemt dit de ‘axiale periode’, het ‘spiltijdperk’ vanwege de wereldwijde radicale vernieuwingen, ook op het gebied van religie en filosofie. In China ontwikkelden Lao Tze en Kung Fu Tze nieuwe ideeën over hoe we in het leven moesten staan, in Perzië kwam Zoroaster nieuwe ideeën over de werkelijkheid, in Griekenland verbaasden filosofen als Pythagoras, Herakleitos, Socrates, Plato en Aristoteles de wereld met hun inzichten over de kracht van intuïtie en denken, en in Noord India stond Boeddha op om een totaal nieuw pad van spirituele bevrijding te openen.

Een paar honderd jaar voordat Boeddha het ‘pad van verlichting’ opende waren er echter al wijze individuen geweest die de nieuwe, spirituele weg van a-dvaita ontdekten. Het was in een periode waarin de geschriften van de Veda’s - en met name die van de Rig Veda, het Weten van de Rituelen - dominant waren en heel ritualistisch en juridisch werden uitgelegd. Een aantal spirituele zoekers die een mystiek hart hadden onderkenden dat deze traditionele manier van godsdienstbeleving geen antwoord meer kon geven op de vragen van de nieuwe tijd en trokken zich terug uit de Vedische godsdienstige gemeenschap om in de wouden en bergen nieuwe antwoorden te vinden. Hun belangrijkste vraag was hierbij: hoe kunnen we als individu nog in contact blijven met Brahman, de Ene, als we niet meer bij zijn gemeenschap zijn aangesloten?

Enkelen meenden het antwoord gevonden te hebben en zij kregen leerlingen met wie zij meditatiemethodes ontwikkelden om ‘in eenheid met zichzelf en Brahman’ te blijven. Het waren de eerste a-dvaita leraren. Zij doorzagen de illusie van hun denkend ik en stegen er boven uit. De groepjes leerlingen kregen de naam ‘upanishaden’ wat letterlijk ‘samen zitten aan de voet van een leraar’ betekent. Hun bijeenkomsten werden ‘sat-sang’ genoemd, een mooi woord dat letterlijk ‘samenzijn in waarheid’ betekent. Zij noteerden wat zij meemaakten en maakten daar kleine, heilige boekjes van die al snel hun weg vonden in India en nog steeds worden herdrukt als ‘de upanishaden’. Centraal daarin is de weg van zelfonderzoek, waarbij onderzoek van ‘hrdi’ (in onze taal: het hart) en ‘atman’ (verwant met ons woord adem) de weg waren om de illusie van het denkend ik te doorzien. Het inzicht dat daardoor ontstond werd ‘jnana’ genoemd, een woord waarvan de wortel ‘jn/gn/kn is en dat taalkundig verwant is met het Griekse woord gnosis of ons woord kennis.

 

Leven in een droomwereld

Omdat het Sanskriet aan het begin staat van alle Indo-Europese talen, vinden wij van sommige woorden ook nog in het Nederlands de echo terug. Maar woorden zijn niet genoeg. Belangrijker is of de inzichten en ervaringen die meer dan 2500 jaar geleden in de bossen van Noord India ontstonden ook voor ons nog invoelbaar zijn. Kunnen wij nog iets met de oeroude teksten van de Upanishads? Kunnen de methoden die toen ontwikkeld zijn ons helpen om inzicht te krijgen in de niet-tweeheid van de werkelijkheid ? Is er überhaupt nog belangstelling voor Advaita?

Toen ik dit een aantal jaren geleden wilde uitzoeken raakte ik al chattend bevriend met Eric. We hadden beiden de film The Matrix gezien en raakten in gesprek over het thema van die film: hoe het leven mogelijk een droom is waar je niet uit kunt komen. Volgens mij kom je er uit door meditatie omdat je daarin de waarnemer wordt van je eigen ik dat dromen creëert die een schijn van werkelijkheid hebben, maar Eric was daar niet zeker van. We zijn toen samen naar de film ‘The Truman Show’ gaan kijken. Een unieke film met Jim Carrey in de hoofdrol over een man die denkt dat hij normaal opgroeit en leeft en dat alles wat hij meemaakt normaal en echt is. Maar langzaam kom je er als kijker achter dat de mensen rond Jim Carrey acteurs zijn en dat hij voor de camera speelt. Jim heeft dat niet door. Hij beseft niet dat alles wat hij meemaakt een theater van ikken is en daardoor wordt - voor de kijker van de film die dat wel door heeft - alles wat hij doet een vermakelijk spel.

Toen wij dit herkenden in onszelf raakten we een tijdje besmet met het advaita virus en zijn samen een films gaan bekijken die hier mogelijk mee te maken konden hebben. Een film die ik me nog goed herinner was die van ‘De Zee die Denkt’. Een unieke experimentele speelfilm van Gert de Graaff over verwachtingspatronen van filmkijkers en de optische illusies die zij in hun eigen hoofd creëren. Met wonderbaarlijke beelden toont deze film aan dat niets is wat het lijkt en gaandeweg de film wordt je je als kijker bewust van je eigen verwachtingspatronen en blijk je niet meer naar de film maar naar jezelf te kijken.

 

Inloggen op non-dualiteit

Na de film mailde Eric mij: ‘Zie je nu wel, alles is illusie. We hoeven niets meer te doen alleen maar te zijn.’ Grapje? Ik werd er heel serieus van en mailde hem: ‘Dat is een radicaal standpunt en ik begrijp dat je daar graag mee wegkomt. Maar het is iets te gemakkelijk en maakt snel van het advaita-inzicht een mentaal project. Want zo kun je niet leven. Dat zeg je ook niet als je van de trap valt en je heup breekt. Dan kom je ook niet weg met ‘niets doen, het is maar een illusie’. Een gebroken heup is fysieke pijn, meer dan louter illusie van je denken.Ik houd me liever aan de uitspraken van Shankara, een van de grootste Indiase advaita-leraren. Hij erkent het werkelijkheidsgehalte van de wereld als een feitelijk gegeven in de praktische wereld. Maar onderkent ook hoe wij er voortdurend al denkend de sluier van de illusie overheen gooien. Zijn beroemde voorbeeld: je loopt ’s avonds op een weg en schrikt hevig want er loert voor je een slang op de weg. Bij nader inzien blijkt het een stuk touw te zijn waar jij met je schrik-denken een slang van gemaakt hebt. In meditatie leer je dat doorzien, je leert door de schijn heen kijken en goed gegrond in het leven te staan.’

Radicaal zelfonderzoek, gewaarworden van de illusies die je ik creëert, het blijken thema’s die momenteel steeds meer als realistisch onderkend worden. Dat blijkt ook uit de talloze websites in de virtuele wereld die in onze tijd over deze thema’s te bezoeken zijn. Eric en ik hebben er een paar verzameld. Je kunt bijvoorbeeld altijd inloggen op www.nondualiteit.tv en dan non stop in gesprek komen… met jezelf. Interessante websites zijn ook: www.nondualisme.nl, www.bewust.tv, www.vrijtv.nl of www.luchtigleven.nl. Boeiend om er op in te loggen op momenten dat je even niets te doen hebt of echt tot rust wilt komen. Het geeft je zeker een andere zienswijze op het leven. Dat ontdekten we ook toen we op YouTube de film ‘Alles over Niets’ bekeken. Een film van Nederlandse makelij die je uitnodigt de dagelijkse ratrace los te laten. Wat deze film duidelijk maakt is: als je geraakt wordt door het inzicht dat je ik illusies creëert, kan dat je leven ingrijpend veranderen. En wat zijn daarvan de gevolgen?

 

Jezelf verliezen

Met die vraag gingen wij ook op 21 september naar de Amstelkerk, naar het evenement van het tijdschrift InZicht waar we live met een aantal auteurs van dit tijdschrift in contact konden komen. Omdat we er tijdig waren konden we ook andere bezoekers ontmoeten. Er bleken veel mensen uit het bedrijfsleven aanwezig, die graag meer wilden weten over hoe de inzichten van advaita te integreren in het zakelijke circuit. Zij werden op hun wenken bediend, want Volker Hinten – de eerste spreker – hield een boeiende en humorvolle presentatie over de manier waarop wij meestal denken als we veranderingen in een bedrijf willen doorvoeren. Door het eigen denken in een lachspiegel te zien kon een verdiept inzicht in het denken worden aangestipt.

Dat verdiepte inzicht kreeg alle ruimte in een stilte bijeenkomst, een sat-sang, die daarop volgde met Unmami Liza Hyde. Toen zij in haar leven in een zware crisis terecht kwam,begon zij met radicaal zelfonderzoek.Het was in een sat-sang met de Duitse advaita-leraar Dolano dat zij ‘alle begrip van tijd verloor’ en dat haar ‘persoonlijke geschiedenis verkruimelde’. Sindsdien besefte ze dat er alleen nog Leven en Liefde is en reist door heel Europa om deze ervaring door te geven. Haar boeken ‘Ik ben het Leven Zelf’ en ‘Verlies jezelf in Liefde’ hebben haar bekend gemaakt, en nu konden we de stilte die zij opriep proeven in de Amstelkerk. Een unieke ervaring, die leek op een duik in de afgrond van het Niets. Er waren veel sprekers en inleiders. Daarvan is mij vooral Richard Lang bijgebleven die ons met heel praktische oefeningen de beperktheid van het ‘normale zien en denken’ liet ervaren en ook aanwijzingen gaf om dat te overstijgen.

En dan was er natuurlijk ook Jan van den Oever, die in de jaren ’70 samen met Alexander Smit bij de Indiase advaita-leraar Nisargadatta in de leer ging. Een uur lang hield hij ons gepassioneerd bezig over ‘nondualiteit’, over ‘dat waarover je niets kunt zeggen.’ Hij brak vooral begrippen af waarvan je meende dat je daar iets van wist. Tijd? We denken dat we in de tijd leven, maar wat is dat dan? Is er een verleden? Is er echt een toekomst? We denken natuurlijk van wel, maar ga er eens wat dieper op in. Wat is de werkelijkheid? De zoektocht bracht ons al snel bij het ongrijpbare Nu, het mysterie waarin alles plaatsvindt. Voor Jan van den Oever is dit ‘jnana’, het echte inzicht. Eenmaal tot dit inzicht gekomen dan is alles okay wat er gebeurt. Radicaal zelfonderzoek begint en eindigt hier.

Toen Eric en ik na de lezingen bij een borreltje nog wat stonden na te praten, kwam bij mij de vraag op: ‘Is dit het nu?’ Eric kende mijn aarzeling. ‘Het is het en het is het niet,’ zei hij. ‘Een mooi antwoord,’ gaf ik toe, ‘maar er wringt nog iets.’ En toen grapte ik: ‘Ik weet wat het is, jezelf te verliezen in het Nu, in Niets. Dat overkomt je, dat is geweldig, daar heb je herinneringen aan. Maar om eerlijk te zijn, ik verlies mezelf nu liever in liefde’. Er kwam iemand bij ons staan. Ook een oude bekende, nog uit de tijd dat we naar Alexander Smit gingen luisteren. ‘Ik hoor je iets interessants zeggen, mag ik?’ Ja natuurlijk. ‘Weet je, Alexander Smit heeft eens gezegd: als je in jnana bent, dan open je vanzelf in bhakti. Dat is codetaal, maar die begrijpen we nu: als je inzicht hebt in wie je werkelijk bent en ontdekt hebt dat alles één is, gaat vanzelf je hart open en stroomt liefde naar de wereld. In beide gevallen verlies je jezelf. Of vind je wie je werkelijk bent. Het ligt er maar aan hoe je het bekijkt.’

We hebben het glas geheven en geproost op het leven.

 

Reacties zijn welkom via ojas@vgamsterdam.nl

programma