Mensen zittend in park

Vakantie - hier en nu

Waarom zijn meditatie, rust en menselijke contacten nu belangrijk voor onze leefstijl? 

De vakanties komen er aan. Iedereen wil er uit, in de hoop dan alles even te kunnen loslaten. Maar dat blijkt niet mee te vallen. ´Je neemt altijd jezelf mee. De wereld raakt gepolariseerd en ik heb er overal last van´ schreef Alex me onlangs. ´Hoe daarvan los te komen?’ Ik heb hem gezegd dat hij kon proberen wat meer meditatie, rust en menselijke contacten in zijn leven in te bouwen. Dat leek hem moeilijk met zijn drukke baan. Maar hij wilde het wel proberen en mij er een keer over spreken.

 

Vast in een bubbel

Alex is een goede vriend van me gebleven sinds ik hem in de jaren ’90 in een coaching project ontmoet heb. Wat ideeën betreft liggen we mijlenver uit elkaar. Hij is een echte neoliberale kapitalist, en dat kun je van mij niet zeggen. Maar de vriendschap is gebleven, want ook al verschil je van mening, je hoeft elkaar daarom nog niet te haten. Integendeel, gesprekken kunnen voor allebei verrijkend zijn. Dat gebeurt ook altijd als we elkaar weer eens ontmoeten. Dat loopt bijna altijd uit op: ‘Nou, geweldig dat we elkaar weer eens live meegemaakt hebben. Tot spoedig.’

In onze gesprekken komt altijd zijn ‘bubbel’ ter sprake. Alex bezit een heel eigen leefstijl, die hij overigens deelt met een groot deel van onze financiële en economische elite. In de jaren ’90 heeft Alex zich, zoals hij zegt, ‘bekeerd tot het neo-kapitalisme.’ Het werd hem opeens duidelijk hoe overzichtelijk de wereld er uit zou zien als je alle terreinen als een markt zou kunnen zien. In de economische wereld was dat al succesvol gebleken, waarom ook niet in de wereld van het onderwijs, zorg, sociale voorzieningen, media, kunst. Alles kon je dan zien als een product, daar de prijzen van berekenen en kijken wat het meest efficiënt was. Daar kon dan over gepraat worden en had je met een goed verdienmodel voor iedereen.

Ik was toen fel tegen het opleggen van het harde marktmodel op zachte sectoren als zorg, kunst en onderwijs omdat dit tot groot kwaliteitsverlies zou leiden, maar hij bleef bij zijn standpunt en werd daarin ook steeds meer gesteund door de politiek. Hij was maar moeilijk uit zijn ‘markt bubbel’ te krijgen, met name omdat hij van alle kanten gelijk leek te krijgen. Hij kreeg een baan in het internationale bedrijfsleven dat hem overal op de wereld bracht en zijn salaris ging soms met sprongen omhoog. Daar kon hij – zoals hij zei - zijn vrouw en kinderen dan weer mee verrassen en natuurlijk ook goede doelen mee steunen.

 

Even afstand nemen

Met rust en meditatie had hij een paar jaar geleden al kennis gemaakt. Dat was toen ook nodig. Na een aantal jaren keihard werken had Alex ontdekt dat dit fnuikend voor zijn gezondheid was. Hij zat toen tegen een burn-out aan en ik had hem geadviseerd een cursus MindFulness te doen of te gaan mediteren. Hij had besloten om een 8-weekse training te volgen en dat had hem goed gedaan. Zo had hij meer zicht gekregen op zijn eigen denkpatronen en was alerter geworden op zijn omgeving. Hij kon zich nu ook weer gemakkelijker focussen en was zich meer rustig en ontspannen gaan voelen. En vooral: hij had meer oog gekregen voor de kleine dingen van het leven en dat had ook zijn vrouw en kinderen goed gedaan.

Maar de training was al een paar jaar achter de rug en hij begon weer last te krijgen van zijn oude patronen. De oude slopende routines waren weer teruggekomen en hij vroeg mij of ik hem iets kon aanraden. Ik adviseerde hem af en toe een dag off-line te gaan. Dat kon natuurlijk niet, zei hij, dan mis je te veel. Maar toen ik hem op een gegeven moment vertelde dat af en toe off-line gaan erg hip was geworden en een ‘luxe product voor de elite’ ging hij overstag. Toen ik hem daarna weer sprak reageerde hij enthousiast. Hij was voor zaken in Zuid Afrika geweest en was een dag off-line gegaan ‘Ik was bang dat ik alles zou missen, maar dat viel mee. Voor de business maakte het niet veel verschil. Maar vooral: ik heb daar ter plekke, zittend op een terras van het Hilton in Johannesburg, dingen gezien die ik daar nooit eerder gezien heb. En er ook een boeiend contact met twee jonge mensen uit Afrika aan overgehouden.’

 

Altijd vast in je ‘sociale identiteit’?

Een paar weken later hadden we een gesprek. Wat was hem opgevallen? ‘Terwijl ik op het terrasje zat werd me duidelijk hoe ik in stereotypen aan het denken was en zo ook mijn omgeving bekeek. Zuid-Afrika barst daar natuurlijk van. Dat zwart-wit denken van vroeger is daar nog steeds niet weg, maar ik kon niet geloven dat het ook in mij nog steeds aanwezig was. Ik dacht dat ik daar al lang overheen was. Maar het kwam naar boven toen ik zwarte en witte mensen op straat zag ruzie maken. Ik koos toen meteen partij voor de witte mensen. Daar schrok ik even van.’  

‘Terwijl ik daar nog mee bezig was kwam de ober en ik betaalde. Ik moet toen wat arrogant en hebberig gedaan hebben, want aan het tafeltje achter me hoorde ik plotseling in onvervalst Zuid Afrikaans: ‘ Sien jou. Het is niks verander nie. Hy is arrogant en gulsig als alle witte mans.’ Dat was een behoorlijke confrontatie. Het eerste wat bij me op kwam was: ‘Daar vergissen jullie je mooi in. Ik heb niets met dit land en zijn rot verleden te maken. Het is pure projectie van jullie.’ En ik kreeg ook de neiging hen dat maar eens goed in te peperen en te roepen: ‘Over wie hebben jullie het? Over mij? Wat weten jullie van mij?’.

‘Maar ik hield me in, haalde even diep adem, keek naar binnen en stopte het korte lontje weg. Wat nu? Er kwam een roze gedachtewolk langs: wat zij zien zit misschien toch nog in mij verborgen. Ik zit hier niet als een simpel individu. Ik heb een ‘sociale identiteit’. Ik ben een witte man, rijk, gefortuneerd,en ik gedraag me arrogant. Dat roept natuurlijk bij hen een beeld op waar ze heilig in geloven. Zal ik daar maar eens op ingaan?’ ‘Ik keek om naar het tafeltje achter me en zag een lachend, jong en mooi Afrikaans koppeltje. Dat deed me iets. Ik stond op, ging naar hen toe en zei in mijn beste Zuid Afrikaans: ‘Ik bied jou ’n bier.’ Het was even stil en toen begonnen ze te lachen en zeiden dat het prima was.’

 

Ubuntu

‘Wat er toen gebeurde verbaast me nog steeds. Ik had een tirade verwacht tegen de sociale en economische uitbuiting van uitbuiting in het verleden waar ik in hun ogen met mijn kapitalistisch uiterlijk ook deel van had uitgemaakt. Dus ik bereidde ik me voor op een fors en voor mij misschien martelend gesprek. Maar het omgekeerde gebeurde. Het jonge koppel had een verrassing voor mij in petto.’

‘De omstandigheden waren veranderd, vonden zij, dus moest je jezelf er niet in vastbijten. Wat zij gezegd hadden was gewoon als grapje bedoeld. Stereotypen zijn gemakkelijk, zeker als je denkt aan de goede kant te staan, maar niet goed. Want als je ze gelooft, zei het jonge koppel, kun je ze gemakkelijk misbruiken om de ander klein te krijgen en kapot te maken. Daar hadden zij en hun familie ontzettend onder geleden, want dat had een onmenselijk wij-zij kloof gecreëerd .’

‘Op een gegeven moment leken de kloven onoverbrugbaar en waren ze in een totaal gespleten maatschappij terecht gekomen. Iedereen raakte verward, verblind en verlamd en er moest iemand als Mandela komen om te laten zien wat er werkelijk aan de hand was. Hij liet zien dat er onder al die vreselijke ellende van de ‘apartheid’ een onderlinge verbinding tussen alle mensen aanwezig is. Volgens het jonge koppel sloot dat ook veel beter aan bij de eigen Afrikaanse ‘ubuntu’ traditie die er een was van ‘ubuntu’, onderlinge verbondenheid. Nu de omstandigheden veranderd waren was het maar beter om daar bij stil te staan en elkaar als medemens te zien en daar goede relaties mee te hebben.’

‘Voor mij was dit een geweldige verrassing. Dat had ik helemaal niet verwacht. Maar het raakte me wel. Het was alsof ze mij iets vertelden wat diep in mijn harte leefde, maar waarvan ik altijd gedacht had dat het zweverig en niet realistisch was. Maar toen ze het mij zo eerlijk vertelden kon ik er niet onderuit: misschien was dit wel waar we allemaal naar verlangen en wat we ook kunnen realiseren, als we er maar open voor staan. Het gesprek had me even uit mijn eigen bubbel gehaald. En ik was hen zo dankbaar dat we op het einde van ons gesprek visitekaartjes hebben uitgewisseld. Als ik nog eens terug zou komen in Zuid Afrika, was ik altijd bij hen welkom. Whaw!’

 

Toestanden met buren

Alex wilde weten of ik me hier in herkende en ik kon alleen maar zeggen hoe blij ik was dit te horen. Dit zou gedeeld moeten worden met anderen. Ik beloofde Alex dat ik dit zou meenemen in een blog die ik aan het schrijven was over de polarisatie van de maatschappij, die op dit moment zo bepalend is voor onze tijdgeest. Bij deze heb ik dan ook aan het verzoek van Alex voldaan. Maar ik moet er nog iets aan toevoegen, want anders klinkt wat Alex meemaakte te idyllisch. De werkelijkheid is vaak weerbarstig als het gaat om ‘ubuntu’. Als je mee wilt doen om verbindingen in de wereld te realiseren krijg je soms de pin op je neus, want niet iedereen is er van gediend. Tegenwoordig zijn er hele groepen mensen die liever eens een potje willen vechten. Waarom? Wie zal het zeggen, maar je botst er soms wel tegen aan.

Zelf maakte ik dat mee toen mijn vrouw en ik een paar maanden geleden in een mooi dorpje in de Achterhoek op een huis van vrienden mochten passen. Naast ons woonden gevluchte mensen uit Eritrea die daar een huis hadden gekregen, misschien niet helemaal tot genoegen van de buurt. Voor ons was het geen probleem, dus als we hen op straat tegen kwamen groetten we hen zoals we dat iedereen deden. Er ontstonden zelfs af en toe gesprekjes en dan hoorden wij hen zeggen hoe goed ze het hier hadden, vooral ook vanwege – zoals zij zeiden – ‘de hoede boert’ (de goede buurt) .

Op een van onze laatste dagen was er in hun huis een feestje, en we werden uitgenodigd. We kregen een ereplaatsje en al spoedig kwamen de injera’s (Eritrese pannenkoeken) rond en mochten we mee genieten. Maar er waren geen vorken of messen, ieder at met de rechterhand. Gelukkig hadden we dat al eerder gedaan, toen we in India waren, dus we aten vrolijk mee en hoorden veel verhalen uit Eritrea.

Maar de volgende dag hadden we een probleem. Een van de buren vroeg of we bij ‘de Eritreërs’ hadden gegeten. ‘ Ja, leuk,’ zei ik enthousiast. Maar toen kwam de vraag of we daar ook met blote handen hadden gegeten. ‘ Natuurlijk,’ zei ik,’Geen probleem.’ Op dat moment brak even de hel los. Hoe we het in ons hoofd haalden om met blote handen te eten. Onhygiënisch, maar vooral on-nederlands. ‘Zoiets doe je hier niet,’ riep de buurman boos. ‘Ik kan merken dat jullie uit de stad komen. Hier horen jullie niet thuis. Je verpest de sfeer. Wij doen dat nooit hier.’

Op dat moment zat ik even vast. Buitengesloten uit de dorpsgemeenschap. Ik had even de neiging het zo te laten. Hier was geen brug meer te bouwen. Maar ik liet het even bezinken en begon te vertellen dat ik me echt wel Nederlander voelde, ook al deed ik zoiets. De man keek me nog steeds wantrouwend aan. ‘ Ben je er ook trots op Nederlander te zijn?’ wilde hij weten. Toen schoot me iets te binnen dat misschien weer een brug zou slaan. Het was iets wat mijn vrouw en ik een aantal jaren geleden hadden meegemaakt toen we op reis waren in Azië. ‘We waren we vastgelopen op een vliegveld in Bangladesh. We hadden problemen met de tickets en niemand wilde ons helpen. Tot opeens iemand vroeg waar we vandaan kwamen. Ik zei: ‘Holland,’ en hij begon te stralen. ‘Ah, Holland, Cruijff!’zei hij. ‘Yes, we are Friends!’ En binnen een paar minuten waren de tickets geregeld.’

Mijn buurman vond dat een geweldig verhaal en we namen als goede vrienden afscheid.

 

Stilstaan bij het leven

Toen ik Alex dit vertelde sloeg hij zich op de knieën van plezier. Wat een mop. Tegelijkertijd zagen we ook wel hoe broos en flexibel een ‘sociale identiteit’ kan zijn. We waren het er snel over eens: Zo’n identiteit als Nederlanders is toch wel iets vreemds. Eerst ben je vreemdelingen voor elkaar en dan plotseling vrienden omdat een van de twee partijen plotseling iets onverwachts in de andere partij ontdekt dat hem erg aanspreekt. Dan vindt er een shift plaats, Sociale identiteiten, wonderlijk. Eerst zaten we in twee kampen – Aziaten tegenover Westerlingen, moslims tegenover seculieren - en dat had tegen ons kunnen werken. Maar ons aller Johan Cruijff sloeg zonder er iets van te weten een brug. Toen waren we plotseling dikke vrienden die elkaar wilden helpen. Sociale identiteiten hangen van zoveel toevallige omstandigheden af. Het is belangrijk dat te doorzien en er doorheen te kijken. We zijn immers allemaal eerst gewoon mensen en alle andere identiteiten worden daar als vrij willekeurige en vaak onduidelijke labeltjes aan opgehangen.

Maar, en daar waren we het ook spoedig over eens, niet iedereen ziet dat zo. Er is een groeiende groep mensen die zich momenteel graag vastpint op een bepaald label en dan trots erop is bij die en die groep te horen. Zo ontstaan er weer stammenoorlogen die het maatschappelijke leven lijken te ontwrichten. Niet echt ontwrichten natuurlijk, want de verborgen ondergrond is toch die van onderlinge verbinding met elkaar. We kunnen immers gewoon niet zonder elkaar, zoals we ook niet zonder lucht, water of onze aarde kunnen. Maar niet iedereen ziet dat.

Alex vraagt me daarom hoe ik de opkomende polarisatie zie en of ik daar vanuit meditatief standpunt een nieuw licht op kan laten schijnen. Ik heb mijn best gedaan een totaal plaatje te geven door te beginnen met Hegel. ‘Die is tegenwoordig in, dus ik kan daar wel mee beginnen. Hegel heeft uitvoerig studie gemaakt van de geschiedenis en ziet die als een voortschrijdende evolutie. Maar die evolutie voltrekt zich niet in een rechte lijn, maar zigzag. Er is eerst een uitgangssituatie die je als ‘these’ kunt zien. Daarop ontstaat kritiek, soms forse en gewelddadige die je de ‘anti-these’ kunt noemen. Daaruit ontstaat dan een soort samensmelting die je als ‘synthese’ kunt bestempelen. Op een gegeven moment kun je die weer zien als een ‘these’ en dan gaat de zigzaglijn weer verder. Zo evolueren we.’

‘In meditatie kun je soms het hele plaatje zien. Je ervaart de levensstroom en neemt voor lief of hij naar omstandigheden links of rechts uitwijkt. Dat vindt zijn oorzaak in de omstandigheden, in wat er aan een bepaald moment in de geschiedenis vooraf is gegaan of wat er gaat komen. Maar waar je wel alert op wordt is of de levensstroom in paniek verstart, bevriest of als een gek agressief gaat kolken en verwoestingen aanricht. Dat gebeurt als de linkse of rechtse stromingen extreem gaan worden en met geweld iets af willen dwingen. Als je mediteert en in jezelf onderkent dat je met deze overdosis aan angst of agressie zelf gaat meedoen, word je dat gewaar en kun je keuzes maken. Dat is niet altijd even gemakkelijk, want je omgeving kan je soms proberen te dwingen om in de paniek of agressie mee te gaan. Maar in meditatie zie je gemakkelijk hoe dit tegen de levensstroom ingaat en kun je er afstand van doen.’

Alex vindt dit een boeiend perspectief maar wil toch nog weten hoe je dan het beste kunt mediteren. ‘Mijn ervaring is de volgende. Ga diep in meditatie zodat je uit je denken ontstijgt. Daarmee laat je ook het verleden en de toekomst los, want dat zijn precies de plekken waar ons denken zich thuis voelt. Word stiller en stiller, en wat er dan gebeurt is iets wonderlijks dat moeilijk is uit te leggen, alleen te ervaren: je staat stil in de levensstroom. Alles trekt aan je voorbij, je hebt er geen oordeel over, maar je geniet van het leven zoals het IS. En dat is alleen in het hier en nu te ervaren.’

 

Hier in Shanghai

Alex is er even stil van en dan begint hij luid te lachen: ‘Maar dat is dan puur vakantie,’ roept hij.’ Vakantie komt toch van ‘vacare’, ‘leeg zijn van!’ Een leeg hoofd, overal leeg van, maar wel midden in het Leven. Daar gaat het dus om? We kunnen ons er weer helemaal in vinden. Als we afscheid nemen vertelt Alex dat hij binnenkort voor zaken naar Shanghai moet. ‘Maar ik wil dan ook wel dan een beetje vakantie mee nemen. In ieder geval af en toe rust, ik hoop ook weer mooie mensen te ontmoeten, en misschien af en toe ook meditatie. Maar, ja, je kent me, ik weet niet of ik daarvoor tijd kan vrij maken.’

We kijken elkaar aan. Ik wil wat zeggen, maar pak ons orakelboek. Dat is een boek vol wijsheden en uitspraken over een meditatieve leefstijl. Ik sla het op een willekeurige bladzijde open en lees de tekst van een zen-monnik voor: ‘Zorg dat je iedere dag 20 minuten in stilte mediteert. En als je geen tijd hebt, doe het dan minstens een uur.’We moeten allebei hartelijk lachen. Goede vakantie..

 

PS. Ook ik neem vakantie. De volgende blog wordt gepost op 1 september 2019. Maar als je ondertussen polariserende situaties meemaakt waarbij ‘meditatie, rust en menselijke contacten’ een goed alternatief blijken om tot een oplossing te komen, dan hoor ik die graag. Je kunt me altijd mailen op ojas@vgamsterdam.nl. We houden contact.

 

© beeld: Ojas de Ronde

programma

Leesgroep Meister Eckhart
02 september 2019
Meditatie
27 oktober 2019