Rokende meisjes

Vastgelopen in het systeem

Vastgelopen in het systeem. Kan meditatie je helpen vrij te worden?

Degene die deze vraag naar ´vrijheid door meditatie´ stelde, gaf de volgende toelichting:  ‘Onze consumptiepatronen zijn vaak ongezond voor onszelf en vragen veel te veel van onze aarde. Als iedereen zou leven zoals wij in het Westen, hebben we wel zes aardes nodig. Toch kunnen we er niet mee stoppen. Kan meditatie  ons helpen hier betere keuzes te maken?’

Het antwoord is complex. Vrijheid is altijd een moeilijk onderwerp geweest. Het is moeilijk er greep op te krijgen omdat we voor ons gevoel vrij zijn en in een vrije samenleving leven waarin we kunnen kiezen wat we willen. Aan de andere kant stellen wetenschappers dat er nauwelijks keuzevrijheid is omdat alles wat we doen ´deterministisch bepaald is´ door onbewuste neigingen die we nauwelijks kennen en waar we geen greep op hebben. En ook door onze opvoeding en onze omgeving die ons altijd een bepaalde richting op sturen. Volgens de wetenschap bepalen op deze manier ‘nature and nurture’ ons gedrag en is er geen sprake van keuzevrijheid. En toch is het onze diepste droom om vrij te worden. Biedt meditatie, waarbij we onszelf waarnemen zoals we zijn, hier uitkomst?   

 

De droom van de vrijheid

Vrijheid is voor ons van groot belang. Het woord ‘vrijheid’ is bovenaan komen staan op de top tien van Westerse waarden waar we echt warm voor lopen. ‘Keuzevrijheid’ geeft kleur aan alle belangrijk aspecten van ons leven. Het gaat bij ons om belangrijke waarden als ‘vrijheid van meningsuiting’, ‘vrijheid van politieke keuze’, ‘vrijheid van keuze van je partner’, ‘vrijheid van goederen en diensten die je wilt hebben’, ‘vrijheid van informatie die  je wilt consumeren’ etc. In de Westerse wereld lijkt dat allemaal mogelijk. Het experiment lijkt geslaagd. De droom van de vrijheid lijkt in de Westerse wereld gerealiseerd. 

Maar hoe werkt dit in de praktijk van alledag? Hoe vrij zijn wij bijvoorbeeld op de ‘vrije markt’? Dat lijkt een goed voorbeeld om duidelijk te maken hoe vrij we zijn, want in ons liberaal-kapitalistisch systeem is de markt steeds vrijer geworden aan de kant van degenen die de productie in handen hebben. Ook aan de kant van de consument, want het motto is hier: de klant is koning. Dat betekent: je wordt er koninklijk behandeld. ‘Wat wenst u?’ is de eerste zin waarmee vaak een koop begint. En ‘Bent u tevreden?’ de slotzin als de koop geëindigd is. En om je gemakkelijker keuzes te laten maken die je extra voordeel opleveren wordt de rode loper belegd met bonussen en kortingen. 

Bovendien – de techniek staat nergens voor – in onze tijd hebben algoritmes  met de data van je koopgedrag uit het verleden al in een profiel gemaakt van wat je graag zou willen kopen. En dat profiel geeft soms al beter aan wat je eigenlijk wilt, dus – zeggen deze verborgen marktverkopers - je hoeft je nergens zorgen over te maken. ‘Wij zorgen dat alles klaar staat wat bij u past. Gemakkelijker kan het niet. Op onze markt bent u de koning. Kiest u maar!’

 

Ons reptielenbrein

Wetenschappers ontdekten een alternatieve waarheid: diep in ons brein verscholen zit een oud beest dat maar op één ding gebrand is: overleven. Het regeert instinctief en automatisch en als zodanig functioneert het buiten je bewuste controle. 

Dit deel van onze hersenen noemen de wetenschappers het reptielenbrein. Het is het oudste en kleinste deel van onze hersenen, we hebben het gemeen met de reptielen en wordt gevormd door de hersenstam. In de lange evolutie van 500 miljoen jaren zijn daarover heen nog ons emotionele en mentale, rationele brein ontstaan, maar het reptielenbrein blijft aan de basis.  Wetenschappers hebben ontdekt dat wij de meeste beslissingen niet nemen op basis van ons rationele denken maar op basis van wat ons reptielenbrein ons vertelt en van de emotionele reacties daarop. In de praktijk betekent dit bijvoorbeeld dat je weet dat je beter niet te veel kunt snoepen, maar het toch doet. De dopamine die wordt aangemaakt vanuit je emotionele brein wint het van je rationele verstand. 

Het krachtenspel tussen deze drie delen van onze hersenen is complex, maar wetenschappers geven veel credit aan het reptielenbrein in ons, zeker als het over je basispatronen gaat. Die ontstaan al vroeg in je jeugd en moeten richting geven aan hoe je je verder beweegt in de maatschappij. Het reptielenbrein neemt deze over en behoedt ze voor de rest van je leven. Dit kan ze omdat een van de karakteristieken van het reptielenbrein is dat het graag in hetzelfde kringetje loopt. Gewoon omdat dit voor het reptielenbrein het veiligste is. Het creëert je comfort zone. Als je bijvoorbeeld door je opvoeding een bepaald eetgedrag hebt aangeleerd, zal het reptielenbrein er alles aan doen om dit te continueren. Achter de schermen natuurlijk, want het laat zich niet gemakkelijk door het controlerende denken kennen. 

 

Spontaan veranderen van gewoontes?

Veranderen van eetgewoonten is daarom niet gemakkelijk. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld ook voor je koopgedrag. Heb je van jongs af aan geleerd zuinig te leven dan blijft dat patroon je je leven lang sturen, ook al kun je op een gegeven moment meer geld uitgeven. Ben je van jongs af aan luxe gewend, dan zal dat ook niet gemakkelijk veranderen. Je wordt er onbewust door gestuurd. In dit opzicht heb je dan weinig keuzevrijheid.

De markt maakt hier graag gebruik van en soms ook misbruik. Wanneer ze weet dat je iets graag hebt houdt ze je op alle mogelijke manieren in je comfortzone. En daarbij schuwt ze niet alle mogelijke middelen in te zetten je daar te houden, ook al is het niet goed is voor je gezondheid. Een klassiek voorbeeld daarvan is de verkoop van tabak.   

Je kunt alle mogelijke argumenten in je hoofd hebben om te om te stoppen met roken, maar je doet het toch niet. En dan gebruik je je mentale brein om dat te rationaliseren. Een verslavingsdeskundige legde me dat onlangs helder uit: ‘Mensen die niet kunnen stoppen met roken gebruiken vaak wonderlijke argumenten. Dan zeggen ze bijvoorbeeld: als ik wil, stop ik morgen! Maar ze doen het niet. Ze kunnen het ook niet, want ze zijn verslaafd. De eerste stap die ze moeten zetten is die van bewustwording. Eerlijk naar jezelf kijken en erkennen: ik heb mezelf  niet meer in de hand, ik zou wel willen stoppen, maar het lukt me niet. Ik ben verslaafd. Door eerlijk naar mezelf te kijken is me dat duidelijk geworden.’  

‘Maar daarmee zijn ze er nog lang niet. Want ook nu de tabaksmarkt geen reclame meer mag maken werkt ze nog met heel veel trucjes om de rokers vast te houden in hun systeem. De angel van de verslaving zit in de nicotine. Die geeft, als je eenmaal aan een bepaald nicotinepeil gewend bent, een tijdelijk gevoel van rust. Tijdelijk, want even niet rookt word je weer onrustig. En wat doe je dan? Even een sigaretje. Rust. Zo kom je terecht in een vicieuze verslavingscirkel waar je moeilijk uit kunt komen. Dat wordt ook nog eens versterkt door de extra geur- en smaakstoffen die de tabaksindustrie aan de sigaretten toevoegt. Die maken het diep inhaleren gemakkelijker en milder zodat de nicotine dieper in je lijf doordringt. Sigaretten? Ondanks de zeer schadelijke bijwerkingen blijven ze een verfijnd en efficiënt ontwikkeld high-tech product dat niet gemakkelijk uit ons economisch systeem is weg te werken. Wie begonnen is met sigaretten roken komt er niet gemakkelijk meer vanaf. Je wilt voortdurend een nieuwe sigaret, ookal zegt je rationele denken: niet doen. Het beetje keuzevrijheid dat je nog denkt te hebben verdampt heel snel.’ 

 

Aandacht maakt vrij.

Er zijn veel pogingen ondernomen om vrij te worden van je eigen vaak onbewuste neigingen en van de verleidingen van de markt. Alle godsdiensten hebben pogingen gedaan deze ‘oer-begeerte’ te beheersen. Niet altijd met succes. Ook in onze seculiere wereld hebben met name psychiaters in de vorige eeuw pogingen gedaan om de patronen die samenhingen met ons reptielen- en emotionele brein bloot te leggen. Zij moesten daartoe het onbewuste leven van de mens analyseren, maar ontdekten toen ook hoe uiterst moeilijk de patronen die hier spelen te bedwingen zijn. Fritz Perls, een bekende psychiater uit de vorige eeuw, noemde dit gedeelte van het onbewuste ‘the underdog’ en maakte daarbij het statement ‘the underdog always wins’.  

Is er een andere manier? Kan meditatie helpen? Boeddha, een rijke prins die 2500 jaar geleden leefde in een tijd van grote overvloed maar ook van veel geweld, ontdekte door meditatie dat begeerte en hebzucht de bron van alle lijden zijn. Hij kwam met het voorstel: word je bewust van je onbewuste neigingen, volg ze met aandacht, probeer ze te doorzien en maak dan een keuze. Dat was zijn basisvorm van meditatie en die blijkt nog steeds te werken. 

Waarom? Omdat je in meditatie, in de stilte van het zelfonderzoek, onverwacht onbewuste patronen van jezelf kunt waarnemen. Je ziet bijvoorbeeld opeens je hebberigheid en kunt dan tegen jezelf zeggen: ‘Kijk, zo doe ik het altijd. Vreemd, dat is me nooit opgevallen. Ik dacht altijd… maar nee. Als ik eerlijk ben ik vanuit mijn onbewuste hebberigheid altijd zo gestuurd, heb ik vaak onbewust uit hebzucht gehandeld.’ 

Als je dat ziet kan de vraag komen: Wil ik dat? Misschien wel – maar dan voortaan bewust – maar vaak wil je het dan ook niet meer. Het blijkt schadelijk voor jezelf en anderen. Kun je dan onmiddellijk een alternatief ontwikkelen? Niet onmiddellijk, want  het oude patroon is vaak behoorlijk ingesleten. Je bent daarom eerst onbekwaam om dit te veranderen. Maar door de aandacht is er wel iets nieuws gebeurd: je bent nu ‘bewust’ onbekwaam. En daar zit een innerlijke dynamiek in. Het bewustzijn creëert ruimte, ook ruimte voor nieuw gedrag. De onderliggende patronen worden steeds meer gezien en onderuit gehaald. En na een tijdje ontdek je: ik ben niet onbekwaam meer om te kiezen, ik kan kiezen. Bewuste aandacht heeft je vrij gemaakt.

Dat is belangrijk in een cultuur waarin algoritmes, die steeds meer data van ieder van ons verwerken, voorspellingen over onze patronen gaan doen. Nu ook de markt op deze manier steeds meer greep op ons lijkt te krijgen en het steeds moeilijker wordt zelf nog keuzes te maken, is meditatie nog een goede mogelijkheid om vrij, vanuit jezelf te reageren op je omgeving.  

 

Reacties zijn welkom via ojas@vgamsterdam.nl of reageer via Facebook.

programma

Boekafbeeldingen
16 december 2018
Ongeneeslijk religieus boekomslag
20 januari 2019