Still uit de film Homo Commoditus, Renko Koppe

Vrijheid van keuze in het stedelijk organisme

Filmmaker Renko Koppe is te gast bij Extended Cut: Geld en Beeld (28 september), waar de gereviseerde montage van zijn film Le Reste in première gaat. In aanloop naar het programma vertelt hij in twee blogs over de ideeën bij zijn projecten PantheonHomo Commoditus en Le Reste

 

Vrijheid van keuze in het stedelijk organisme: “Pantheon” en “Homo Commoditus”

Toen wij aan het begin van jaar 4 aan de HKU een project aangingen in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam om een programma in te vullen met het thema arbeid, aan de hand van Herman Melville’s korte verhaal “Bartleby the Scrivener,” weken ik en de twee anderen uit mijn projectgroep (Huig van den Hoofdakker en Nour Abdullaa) al snel af van het persoonlijke perspectief en de vraag welke rol, invloed en keuze wij hebben. Interessanter vonden wij een objectieve, afstandelijke blik op de mens en zijn omgeving, om deze als geheel te zien, als een groot organisme waarin de mens als individu niet meer is te onderscheiden van het geheel waarvan hij deel uitmaakt.

We lieten ons inspireren door de intro-sequentie van de televisieserie “True Detective” (2014), die met zijn bijzondere stijl, op zijn beurt weer gebaseerd op double exposure-fotografie, onmiddellijk iconisch werd en de basis heeft gelegd voor een veelvoud aan vergelijkbare werken. (Een korte maar maar heldere beschrijving van dat werk en het maakproces is te vinden op de site Art of the Title.) Het idee van karakterontwikkeling door locatie en de wederzijdse invloed die mens en omgeving op elkaar hebben was als thema ook sterk aanwezig in de serie, en de visuele weergave hiervan sloot perfect aan bij wat wij wilden bewerkstelligen. We kozen ervoor om er een ruimtelijk werk van te maken, waarmee we een immersieve beleving konden bewerkstelligen die de beelden extra gewicht konden geven door de kijker er letterlijk middenin te plaatsen, de relatie tussen mens en omgeving ook een fysieke aanwezigheid gevend in het werk zelf. Uiteindelijk leidde dit tot de zeskanaals video-installatie met de titel Pantheon.

Echter, na ons beeldonderzoek en de daaropvolgende opnames bleef er een hoop materiaal over. Materiaal dat zich niet leende voor een sfeervolle meditatie rondom het stedelijke organisme, maar waaruit een veel naargeestiger beeld opdoemde. Een beeld van de stad als onzichtbare kooi, als doolhof waarin wij ons als ratten voortbewegen, overtuigd dat we zelf onze weg kiezen, waarop alle mogelijke paden al vooraf bepaald zijn. Wellicht kwam dit in zekere zin al dichterbij het startpunt van Bartleby dan onze installatie deed, maar bovenal kwam bij mij de associatie met het werk van Aldous Huxley naar voren, in het bijzonder met zijn speech over 'The Ultimate Revolution', in 1962 gegeven aan de universiteit van Berkeley.

Huxley beschrijft uitvoerig hoe in zijn ogen de mens van buitenaf wordt beïnvloed om zijn dienende rol in het systeem niet alleen naar behoren te vervullen, maar er zelfs van overtuigd wordt dat dit is wat hij zelf wíl – hoe de mens geconditioneerd wordt om te houden van het dienaarschap. Dergelijke ideeën klinken al snel onwerkelijk en conspiratoir, maar als je goed kijkt zijn de uitwassen ervan duidelijk herkenbaar in het huidige (media)landschap, nog veel meer zelfs dan in de tijd waarin Huxley zijn observaties deelde.

Ik besloot de beelden die we nog op de plank hadden liggen eens goed door te spitten en te spiegelen aan de speech van Huxley, nauwkeurig vergelijkend en selecterend waar boodschap en beleving het best zouden matchen. De korte film die hieruit voortkwam, misschien beter beschreven als videocollage, gaf ik de titel “Homo Commoditus” – taalkundig een draak van een constructie, maar een treffende weergave van wat er tussen de regels door te lezen is in de wereld om ons heen, een wereld waarin weerzinwekkende termen als persuasieve communicatie en nudging niet alleen geaccepteerd zijn, maar vanzelfsprekend en diep verweven met ons dagelijks leven. Welke rol hebben wij in zo'n systeem, een systeem waarin wij alle keuze hebben die we ons kunnen voorstellen, maar waarin alle keuzes leiden tot dezelfde dienstbaarheid aan dat systeem? ("Homo Commoditus" kan je hier bekijken.)

Het is een even interessant als belangrijk vraagstuk; in hoeverre zijn wij daadwerkelijk vrij? Vrij om te kiezen, vrij om te bewegen, en vrij om simpelweg nee te zeggen? Als men een keuze wordt gegeven tussen twee dingen, hoe vrij is die keuze dan werkelijk?

 

Extended Cut: Filmpodium VG is een serie over film en filosofie, waarvoor we samenwerken met filmhuis FC Hyena en crowdfunding platform Cinecrowd. Lees hier meer over het programma op 28 september.

(Beeld: still uit de film "Homo Commoditus" [Renko Koppe].)

 

programma

Meditatie
10 november 2019
Leesgroep mystieke bronteksten
08 september 2019
Meditatie
27 oktober 2019